Мусоҳиба бо хабарнигори рӯзномаи «Садои мардум» Шаҳрияи Адҳамзод 

 – Устод вақте достони хеле зебо, ғиноию фалсафии Шумо «Санги ман – алмос»-ро мехонам, тамоми ҳастиямро ҳиссиёти пуртаъсире фаро мегирад, ки далели комилан самимӣ будани он аст, ба вижа ҷое, ки аз модар ёд мекунад, он хаёлист ва ё заминаи ҳаётӣ дорад? Рӯзгори кӯдакии Шумо чӣ гуна буд?

– Ман модарамро ёд надорам, зеро ҳангоми марги фоҷиавии ӯ, ки дар манзума ба он ишорат кардаам, ман каме бештар аз ду сол доштам. Маро модаркалони падариям, ки ман ӯро як умр модар мегуфтам, ба воя расондааст. Рӯҳаш шод бод, ӯ маро воқиан ба ҷойи модар будааст. Ман аз ӯ дар оғози манзумаи «Достони Нону Имон» дар боби «Суфраи модар» ёд кардаам.

– Бисёр маъзурам, ки ноогоҳона ба захми Шумо даст расонидам. Вале агар гуфтаи Эрнест Ҳеменгуэй, нависандаи бузурги амрикоиро ба инобат гирем, ки чунин аст: барои шоир шудан бачагии бадбахтона зарур аст, худи қисмат барои Шумо ҳамин гуна заминаро ҳозир карда буд.

– Мутаассифона...

– Мутаассифона, барои Шумо, вале хушбахтона барои Шеър.

– Инашро ба доварии замон мегузорем. Вале маънии суханони Ҳеменгуэй, ки Шумо ёд овардед, ба назари ман, дар он аст, ки тифли ятим ниҳоят ҳассос ва дардошно ба камол мерасад, ки бе ин сифатҳо шоири асил, махсусан, шоири лирик, ғиноӣ шудан имкон надорад.

– Ибтидои фаъолияти эҷодии Шумо чӣ гуна сурат гирифтааст?

– Ман тақрибан аз синфҳои шашум-ҳафтуми мактаби миёна ба шеърнависӣ шурӯъ кардам, аммо аз рӯйи он фаҳмише, ки имрӯз аз шеър дорам, онҳо арзише надоранд, ки аз онҳо ёд биёрам. Дар давраи донишҷӯиям ҳам чизакҳое менавиштам, ки дар матбуоти даврӣ чоп мешуданд. Баъди хатми донишгоҳ ва адои хидмати ҳарбӣ каме, ним сол, дар Кумитаи телевизион ва радио муҳаррир шуда кор кардам, пасон ба Маскав рафта, ба аспирантураи Донишгоҳи давлатии ба номи Ломоносов, ки яке аз муътабартарин марказҳои илм буд, дохил шудам. Ба ростӣ, дар аввал мақсадам аз дохил шудан ба аспирантура олим шудан набуд, мехостам се соли онро ба шеърнависӣ сарф кунам, дар ду-се моҳи аввал ҳамин тавр ҳам кардам, вале баъд кам-кам, ки бо ҳаёти аспирантӣ ошно шудам ва дидам, ки аз ман кори илмӣ талаб доранд, на шеър, ҷиддан ба омӯхтани илми адабиёт машғул шудам ва он маро хеле машғул дошту медорад. Бовар кунед, дар кори таҳқиқи адабиёт ҳам он кайфият ва ранҷи гуворое, ки дар эҷоди он ҳаст, камтар нест.

– Маро бубахшед, саволи густохонае медиҳам, ҳарчанд ман шоирам ва қадру манзалати шеъри Шуморо хуб медонам, дар бораи манзумаатон «Санги ман – алмос» мақола ҳам навишта будам, ҳамчун шоир аз баргаштани Шумо ба шеър хурсандам, вале агар Шумо кайфият ва ранҷи эҷоди асари бадеӣ ва таҳқиқи онро баробар медониста ва шояд ба онҳо арзиши баробар ҳам қоил бошед, пас чаро боз ба шеър баргаштед?

– Аввалан, иҷоза диҳед, чун мавридаш расид, барои он мақолаи бисёр самимӣ ва амиқатон, ки муҳимтарин сифати достон, сифати шахсӣ ва дар айни ҳол умумибашарӣ доштани мундариҷаи онро таъкид карда будед, изҳори сипос кунам.

Баъдан барои савол ҳеҷ ҷойи маъзарат нест, ман ҳам мешудам ҳамин гуна суоле мекардам. Вале масъала ин ҷост, ки ман на аз он рафтаам ва на ба ин омадаам, зеро ман ҳамеша бо ҳар ду будаам ва мебошам, фақат бо яке бештар машғул будааму бо дигаре камтар, агар аввалҳо бо таҳқиқ бештар шуғл доштам, ҳоло бо шеър.

Дар бораи арзиши эҷоди бадеъ ва таҳқиқи эҷоди бадеъ. Ба ин ду, ки яке осори бадеъ, яъне ҳунар ва дигаре илм аст ва, албатта, илме, ки ба таҳқиқи ҳунар машғул мешавад, аз хусусияти ҳунар ҳам набояд бебаҳра бошад, – арзиши баробар қоил шудан мумкин нест, зеро онҳо навъҳои гуногуни фаъолияти зеҳнӣ ҳастанд, меъёри арзишашон аз якдигар на баланду паст, балки гуногун аст. Хонандаашон ҳам, осори бадеъ бештар барои доираи васеъи мардум, нақду таҳқиқи он бештар барои донишмандони адабиёт аст. Вале як чиз  мусаллам аст, ки ҳар ду ҳам донишу истеъдод мехоҳад, ман асили онро дар назар дорам, вагарна сақаташ ҳоло дунёро пур кардааст.

Ба ёд оред, аз рӯйи маълумотҳо дар дарбори Султон Маҳмуд бештар аз чаҳорсад нафар шоир вуҷуд доштааст, оё метавонед, ки ҳамин қадар муҳаққиқи адабиётро ҳам номбар кунед. Дар тӯли ҳазор соли адабиётамон ҳам, бубинед, ки теъдоди шоир чи қадар ҳасту теъдоди муҳаққиқи шеър чи қадар. Албатта, дар ин маврид талаботи ҷомеаро ҳам аз назар набояд соқит кард, ки ба осори бадеъ бештар ниёз дорад, то ба илми он ки аз гуногунии доираи хонандагонашон бармеояд, вале ба ҳар ҳол, агар ин кор осон мешуд, олимони забардасти он ангуштшумор набуданд.

Акнун дар бораи боз ба шеър баргаштани ман. Маро пас аз хатми аспирантура ба идораи маҷаллаи «Садои Шарқ» ба кор даъват карданд. Муҳити Иттифоқи нависандагон ва нашрияҳои он асосан муҳити адабист, то илмӣ. Дӯстони ман, аз устод Мӯъмин Қаноат, Лоиқ, Бозор Собир, Гулназар то ҷавонтарҳо Камол Насрулло, Раҳмат Назрӣ ҳама шоир буданд. Маро махсусан, Бозор Собир, ки мудири шӯъбаи назми «Садои Шарқ» буд, ҳамеша ташвиқ мекард, ки ба ту ҳамин танқид чӣ даркор, шеърнависӣ аз дастат меояд, шеър навис ва бисёр вақт, агар ба маҷалла тарҷумаи шеъри шоирони халқҳои дигар даркор шавад, ба ман медод, ки тарҷума кунам. Тарҷумаи шеърҳое, ки бо тахаллуси Афсар чоп шудаанд, ба хоҳиши ӯ ва қалами ман тааллуқ доранд. Ба ғайр аз ин ниёзи ботинии худро наметавон ба инобат нагирифт, маълум мешавад, ки он ба шеър қавитар будааст.

– Вобаста ба ин ду масъала – шоирӣ ва мунаққидӣ – мехоҳам суол кунам, ки ба Шумо ҳамчун шоир шинохта шудан осонтар буд ё ҳамчун мунаққид?

– Вақте ки нахустин тақризи ҷиддии ман – «Нӯшбоди шоир» дар бораи маҷмӯаи ашъори Лоиқ соли 1971 дар маҷаллаи «Садои Шарқ» чоп шуд, ман дар Маскав аспирант будам ва аз Душанбе аз устод Муҳаммадҷон Шукуров, ки бо ҳам шахсан шинос ҳам набудем, мактуб гирифтам. Он кас маро, пас аз мутолиаи он тақриз, ба Институти забон ва адабиёти ба номи Рӯдакии Академияи илмҳо, ки мудири шӯъбаи адабиёти муосири он буданд, ба кор даъват мекарданд. Ин даъват он замон ба ҷавоне, ки ҳоло аспирантураро хатм накардааст, бахти бузурге буд, боз ба чунин муассисаи илмӣ ва аз ҷониби ҳамчунин устоде.

Ин ҷо боз як қиссаи дигарро нақл мекунам, бо ҳамин масъала равшан хоҳад шуд. Мақолаи дуюми ман оид ба достони Қутбӣ Киром «Қуллаҳои ноаён» буд, ки соли 1972 дар «Садои Шарқ» чоп шуд. Гулназар, Шоири халқии Тоҷикистон, дар мақолааш «... Ишқи туро ғазал кунам», ки оид ба асарҳои ман аст, мехоҳам аз ӯ ҳам барои ин мақолаи пурмуҳаббат изҳори сипос кунам, менависад: «Устод Қутбӣ Киром маро дар кӯча диду пурсид:

– Аскар Ҳаким кист?

Гуфтам: – Яке аз шарикдарсони ман аст, ки ҳоло дар Маскав мехонад.

Вай бо шӯру қиёми зотиаш афзуд:

– Воллоҳ, мақолааш аз достони ман хубтар аст!». Бешубҳа, дар ин ҷо муболиғаи қутбиёна вуҷуд дорад, вале бар зимн нигарем, пазируфта шудани мунаққид аст. Шинохтани Аскар Ҳаким ҳамчун шоир бошад, ба душворӣ мавоҷеҳ меомад, ки ин ҳам табиӣ буд, зеро он аллакай ба Аскар Ҳакими мунаққид одат гирифта буд, шоириашро қабул кардан фурсат ва тааммул мехост. Ман, ки қаблан ин чизро медонистам, ба он эътибори ҷиддӣ намедодам, ба замми он гумон намекардам, ашъоре, ки дар аввалҳо чоп мекунондам, дар он пояи баланде буданд, ки ҷомеаи адабӣ маро ҳамчун шоир бояд кафкӯбон пешвоз мегирифт. На. Ҳаргиз. Онҳо шояд аз баъзеҳо хубтар, аз баъзеҳо бадтар буданд, вале муҳимаш ин буд, ки роҳ ба сӯйи такомул доштанд.

– Асари таҳқиқотии Шумо дар бораи  анъана ва навовариҳо дар шеъри муосири тоҷик «Шеър ва замон» соли 1978 ба чоп расидааст, ки китоби нахустинатон буд, Шумо бошед аз соли 1976 узви Иттифоқи нависандагон ҳастед, чӣ, магар Шуморо бе китоб ба узвият қабул карда буданд?

– Бале, ҳамин гуна истисно рух дода буд бо раъйи устод Мирзо Турсунзода. Соли 1974 устод Турсунзода бо пешниҳоди М. Қаноат ва У. Раҷаб маро ба ҷонишинии сармуҳаррири маҷаллаи «Садои Шарқ», ки муътабартарин нашрияи адабӣ буд, ба кор даъват карданд, ки он ҳангом ин барои ҷавони 28 сола вазифаи хеле баланд ва масъул буд ва ман дар байни ҳайати бонуфузи ин маҷалла, аз ҷумла Убайд Раҷаб, Лоиқ Шералӣ, Юсуф Акобиров, Шамсӣ Собир аз ҳама ҷавон будам.

Баъди ду соли корам, дар яке аз ҷаласаҳои раёсати Иттифоқи нависандагон, ки масъалаи тайёрии маҷлиси садоратро баррасӣ мекардааст, устод Турсунзода пешниҳод мекунанд, ки Аскар Ҳаким ба узвияти садорат интихоб карда шавад. Аъзои раёсат ба ӯ мегӯянд, ки мо чӣ хел ӯро ба узвияти садорат интихоб мекунем, ки ӯ ҳоло узви Иттифоқи нависандагон нест. Устод дар ҳайрат шуда мегӯянд, ки аъзо несту ҷонишини сармуҳаррири маҷаллаи адабиамон? Ман гумон доштам, ки ӯ кайҳо аъзои Иттифоқи нависандагон бошад. Ҳуҷҷатҳояшро ба ҷаласаи ояндаи раёсат тайёр кунед, супориш медиҳанд устод. Баъди ҷаласа дар рӯйи ҳавлии Иттифоқ ман иттифоқан бо устод рӯ ба рӯ омадам ва он кас маро нигоҳ дошта, хандон-хандон ин қиссаро нақл карданд. Дар маҷлиси ояндаи раёсат ман ба узвият қабул шудам.

– Оё ба ягон каси дигар ҳам ҳамин гуна истисно рух додааст?

– Бале, ба як нафар – устод Лоиқ, ӯ ҳам вақти қабул шуданаш китоб надошт, вале шеърҳояш дар матбуот бисёр чоп мешуданд, мақолаҳои ман ҳам, истисно шояд барои ҳамин буд.

– Дар дасти ман ҷилди якуми «Асарҳои мунтахаб»-и Аминҷон Шукӯҳист, ки бо сарсухани Шумо «Шохаи райҳон ва себҳои шукуфта» чоп шудааст. Ман онро аз китобхонаи Шумо гирифтам. Дар он чунин соядасти муаллиф ҳаст: «Ба донандаи набзи назм, дӯсти ҳамқалам, ғаввоси баҳри маънӣ, кошифи асрори шеър – Аскар Ҳакимов бо эҳтиром ва орзуи парвозҳои баланд дар фазои беҳудуди адабиёт.

Аз муаллиф.

Барои ба табъ расидани ин китоб хизмати Шумо бузург аст. Ташаккур!

Бо эҳтиром А. Шукӯҳӣ, феврали соли 1978».

–Вобаста ба ин соядаст мехоҳам аз Шумо суол кунам, ки сабаби ташаккури устод Шукӯҳӣ аз Шумо дар чист ва умуман Шумо бо Шукӯҳӣ чӣ гуна иртиботе доштед?

– Ман баъди хатми аспирантура ба ҷойи кори аввалаам ба Кумитаи телевизион ва радио баргаштам, устод Шукӯҳӣ раиси Кумита буданд. Азбаски сахт масруфи кор буданд, аз ман хостанд, ки дар таҳияи дуҷилдаи мунтахаби асарҳояшон мадад кунам. Ман ҳангоми таҳия баъзе шеърҳояшонро ҷо-ҷо таҳрир кардам, махсусан, дубайтиву рубоиҳояшонро, ки аз маҷмӯаи «Чормағз» ба дуҷилда ворид мешуд, аслан таҳрири казоӣ ҳам набуд, вале устод онро бо сипосгузории бисёр ва самимона қабул карда гуфтанд: – То ҳол ба шеъри ман касе қалам назада буд, ту ин корро кардӣ ва бисёр хуб кардӣ. Ман касе нестам, ки ба эрод гӯш надиҳам, ман онро месанҷам ва агар дуруст бошад, бо ҷону дил қабул мекунам. Ман инро аз устод Турсунзода омӯхтаам. Ва гуфтанд, ки устод Турсунзода ба рӯзномаи «Тоҷикистони советӣ», ки ман муҳаррираш будам, мақолае оварданд, ки ман онро хонда, ба як калимааш эрод гирифтам, устод гуфтанд, ки агар дар сари Шумо ҳамин гуна эрод пайдо шуда бошад, дар сари дигар кас ҳам пайдо шуданаш мумкин аст, биёед, дигар мекунем ва ин гуна муносибати устод ба эрод ба ман сабақи якумра шуд.

Ба фикрам, он сипосгузории бисёр боз аз он сабаб буд, ки ман ҳангоми донишҷӯиям ба наздашон шеърҳоямро оварда маслиҳат мегирифтам ва устод диданд, ки ман дар як муддати кӯтоҳ тавонистаам оид ба шеър андешаи мустақили худро пайдо кунам, ба назокатҳои он сарфаҳм равам ва аз ин пешрафт он кас ҳамчун устод шодмонӣ ва сипосгузорӣ мекарданд.

– Шуморо баъди ду сол ҳамчун котиби садорат муҳаррири рӯзномаи навташкили «Маданияти Тоҷикистон» таъйин карданд, ки ин вазифа аз вазифаи пештараатон ҳам масъулиятноктар буд, вале Шумо ҳамагӣ 34 сол доштед. Масалан, барои қиёс дар ин вазифа дар Ӯзбекистон нависандаи маъруфи солманд Асқад Мухтор, дар Туркманистон Қақалӣ Бердиев ва ҳамин гуна дар ҷумҳуриҳои дигар ҳам, ба қавле, адибони солманду пуртаҷриба кор мекарданд. Бо кӯшиши Шумо ин рӯзнома соли 1983 ба ҳафтавори «Адабиёт ва санъат» табдил дода шуда, ҳаққи қаламаш аз аввала қариб се баробар зиёд шуд, ки барои мо, нависандагон, аҳамияти калон дошт. Баъдтар, соли 1987 замимаи он аввалин нашрияи форсиҳуруфи «Пайванд»-ро дар Тоҷикистон интишор додед. «Адабиёт ва санъат» маҳбубтарин ҳафтавори ҷумҳурӣ гашта, теъдоди нашри он дар солҳои навади асри бист, дар давраи муҳарририи Шумо аз сад ҳазор ҳам гузашт, ки ин гуна пешрафт дар таърихи матбуоти Тоҷикистон ягона буд. Оё ҳамаи ин бароятон мушкил набуд ва барои эҷодиёти худатон вақт мегузошт?

– Оё коре бе мушкилӣ мешавад? Шояд барои он мани ҷавонро таъйин карда буданд, ки ҳамаи ин корҳоро иҷро кунам. Биёед, шарҳи душвориҳои пешомадаро ба ягон мавриди дигар вомегузорем, зеро бисёранду суҳбат тӯлонӣ хоҳад шуд, фақат якаш ин аст, ки шӯъбаи агитатсия ва пропагандаи Кумитаи Марказии Партияи Коммунистии Тоҷикистон, ки тамоми матбуоти мамлакатро зери даст дошт, сад дар сад муқобил буд, ки рӯзномаи «Маданияти Тоҷикистон» ба «Адабиёт ва санъат» табдил дода шавад ва ин мавқеашро ба шӯъбаи дахлдори Кумитаи Марказии Партияи Коммунистии Иттиҳоди Ҷамоҳири Шӯравӣ ҳам изҳор карда буд. Ба мо лозим буд, ки худамон бо онҳо алоқа барпо карда, зарурати ин корро фаҳмонем ва Кумитаи Марказии Партияи Коммунистии Иттиҳоди Ҷамоҳири Шӯравӣ оид ба ин масъала қарори худро баровард. Дар замони Шӯравӣ ҳангоми зид будани шӯъбаи дахлдори Кумитаи Марказии ҳизби ҷумҳурӣ ин кор на фақат иҷронашаванда, балки тасаввурнопазир буд, вале ба ҳар ҳол ба ин муваффақ шудем. Ҳоло, шукри Худо, бо шарофати истиқлол ва фарҳангпарварии Президенти мамлакат Эмомалӣ Раҳмон ин гуна корҳо бе мушкилӣ ҳал мешавад.

Дар бораи вақти эҷод бошад, шояд аз сабаби камии вақт буд, ки ман он солҳо бештар ба рубоӣ рӯй овардам ва ба он дил бастам, ба қавле ҳар зиёнеро суде ҳаст.

– Чун сухан сари сиёсати фарҳангии давлат расид, мехоҳам суол кунам, ки Шумо сиёсати фарҳангии давлату ҳукумати Тоҷикистонро имрӯз чӣ гуна мебинед?

– Ман дар бораи сиёсати давлатӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва, аз ҷумла, фарҳангии давлат ва Ҳукумати Тоҷикистон, ки аз ҷониби Президенти ҷумҳуриамон Эмомалӣ Раҳмон ба амал бароварда мешавад, дар мақолаи махсусам «Ҷомеа, Президент, парламент ва Қонун» андешаҳоямро муфассал баён карда будам, ки дар рӯзномаи Шумо – «Садои мардум» ҳам чоп шуда буд ва таъкид менамоям, ки он андешаҳои ман нисбат ба пешина густардатар ва қавитар шудааст. Ҳоло, ки Шумо дар бораи як ҷиҳати он суол кардед, мехоҳам бигӯям, сиёсати фарҳангии ҳар давлат барои мустаҳкам кардани пояҳои давлат равона карда мешавад, ки он танҳо ба воситаи парвариши инсони озод ва шарафманд ба даст меояд, зеро танҳо меҳнати инсони озод пурсамар буда, кишварро шукуфо хоҳад кард ва ин инсон, ки барои ҳифзи озодии худ мекӯшад, дар як вақт озодии давлатро низ ҳимоя намуда, пояҳои онро устувор месозад. Давлат танҳо бо инсони озоду шарафманд ободу устувор хоҳад буд, ки вазифаи асосии фарҳанг, ба хусус адабиёт, тарбияи ҳамин гуна инсон мебошад.

Дар ин самт сиёсати фарҳангии Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон барои қабули қонунҳое, ки ба ин мақсад мувофиқ бошад ва дар амалӣ сохтани онҳо  бениҳоят арзишманд аст. Ба фикри ман, барои шакл гирифтани сиёсати хирадмандонаи фарҳангӣ таҷрибаи давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун Президент ва сифатҳои озодманишию адолатпарвариашон ҳамчун шахсият, ки аз табиати инсониашон бармеояд, омили асосӣ мебошад. Аҳамияти бузург додан ба омӯзиш ва рушду нумӯи фарҳанги миллӣ ба маънои фарохаш – таърих, анъана ва расму оинҳо, забони модарӣ, мусиқии классикӣ ва миллӣ, озодии сухан ва адабиёт, ки аз ҷумла, онҳоянд, маҳсули маҳз ҳамин таҷрибаи давлатдорӣ ва сифатҳои инсонии Президент мебошанд.

Ҳоло мавридаш аст, ки муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ба сабаби бори дигар ба мансаби олӣ – Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шуданашон самимона муборакбод гӯем ва ба фаъолияташон, ки барои манфиати халқу мамлакат ва шукуфоии тоза ба тозаи онҳо амалӣ мешавад, авҷу барори беназир орзу намоем.

– Ман ҳам самимона ба ин табрикот шарик ҳастам ва аз ҷониби худ оид ба сиёсати фарҳангии Президенти мамлакат ин нуктаро қайд карданӣ ҳастам, ки дар солҳои охир ба шарофати он обрӯю эътибори адабиёти тоҷик боло рафт, асарҳои адибони тоҷик на фақат дар ҷумҳуриямон бештар чоп мешаванд, балки дар кишварҳои гуногуни дунё ҳам ба нашр мерасанд. Аз ҷумла асарҳои Шумо ҳам. Бо номҳои «Баргпайванд» ва «Шаҳри меҳолуд» ду маҷмӯаи шеъри Шумо дар Амрико бо хатти форсӣ чоп шудааст. Ин чӣ тавр воқеъ шуд?

– Моҳи марти соли 1993 ман дар Амрико, Нию-Йорк будам ва эрониёни муқими Амрико маро ба донишгоҳи Колумбиё, ки аз бузургтарин ва муътабартарин донишгоҳҳои дунёст, ба ҷашни Наврӯз даъват дода, хоҳиш карданд, ки дар он шеърхонӣ кунам. Аҳли толор, ки асосан аз устодону аҳли завқ иборат буданд, шеърхониро хеле хуш қабул карданд ва шояд аз он сабаб яке аз онҳо, ки ношир будааст, хоҳиш кард, ки маҷмӯаи ашъори маро чоп кунад. Хушбахтона, пеш аз сафар дӯстам Абдураҳмони Абдуманон, ки савод ва хатти хуби форсӣ дорад (ба ӯ ҳам сипоси фаровон мегӯям), хеле шеърҳоямро ба ман дастнавис карда дода буд ва ман онҳоро пешниҳод кардам. Ҳабиби Бурҷиён ба он сарсухан навишт, рассоми машҳури ошурӣ Ҳоннибал-ал-Хос китобро оро дод. Китоб чоп шуд, баъд Ҳабиби Бурҷиён ба ман хабар дод, ки он ба феҳрасти китобхонаҳои донишгоҳҳои Амрико дохил шудааст, яъне китобхонаҳои донишгоҳҳо онро бояд дошта бошанд.

– Мисли ин ки дар донишгоҳи Колумбиёи Нию-Йорк маркази муътабари эронишиносӣ мавҷуд аст?

– Бале. Ба он донишманди маъруф Эҳсони Ёршотир роҳбарӣ мекард ва онҳо қомуси бисёрҷилдаи Эронро таҳия ва нашр мекарданд. Дар ин донишгоҳ устодони забардасти забону адаби форсӣ дарс мегӯянд. Онҳо як рӯз маҳфили махсуси суҳбату шеърхонии бандаро доир карданд, ки қариб се соат давом кард. Хеле маҳфили хотирмон ва омӯзандае буд барои ман. Вақте ба Лос-Анҷелес омадам, дар он ҷо конфронси Бунёди байналмилалии эроншиносӣ баргузор шуд, ки дар он шеър хондам ва ҳам суханронӣ кардам. Устод Нодири Нодирпур ҳам дар он конфронс иштирок дошт, бо ҳам ошно гаштем. Дар он ҷо Бунёди парвариш ва омӯзиш, ки Бурҳони Юсуф дабири он буд, маҷмӯаи дигари шеърҳоямро зуд, дар давоми як ҳафта бо номи «Шаҳри меҳолуд» интишор дод, ки дар маҳфилҳои шеърхониям дастовез дошта бошам. Дар он ҷо ман бо яке аз донишмандони бузурги забону адаби форсӣ Аҳмади Оҷудонӣ ошно шудам, ки китоби «Калила ва Димна»-ро аз нав ба форсӣ  пироиш карда, дар он ягон вожаи ғайрифорсиро истифода накардааст. Тасаввур кунед, китобе, ки бештар аз сесад саҳфа бошад ва ягон вожаи ғайрифорсӣ, яъне ғайритоҷикӣ надошта бошад, ин маҳсули меҳнат ва тавоноии андак нест. Ман ин китобро ҳар бор бо лаззати беандоза мехонам.

– Дар дасти ман ҳафтавори «Рӯзгори нав», ки онро эрониёни муқими Амрико нашр мекунанд ва он дар бораи маҳфили адабии Шумо, ки дар шаҳри Сан-Ҳузе баргузор шудааст, дар мақолаи чаҳорсафҳагияш чунин навиштааст: «Вақте суханони дуктур Ҳаким ба поён расид, ҳамаи ҳозирин ба по хостанд ва барояш каф заданд ва бо ин ки форсии ӯ барои аҳли Эрон номаънус буд, аммо бисёр ширин суҳбат мекард. Ӯ омада буд, ки банди нофи порашударо муҷаддадан гиреҳ бизанад...». Шумо дар кадом шаҳрҳои Амрико маҳфилҳои адабӣ доштед, агар дар ҳама ҷо чунин самимона истиқбол карда буданд, сабабашро дар чӣ мебинед?

– Ман дар шаҳрҳои Нию-Йорк, Вашингтон, Лос-Анҷелес, Сан-Ҳузе, Портланд, Вашингтон-Сиатлл, ки қариб аз ҷануб то шимоли Амрикоро дар бар мегирад, маҳфилҳои адабӣ доштам, ки асосан дар донишгоҳҳо ва марказу маҳфилҳои фарҳангӣ сурат мегирифт. Қариб дар ҳамаи ин шаҳрҳо шабакаҳои эронии телевизион ҳаст, ки дар онҳо ҳам суҳбату шеърхониҳо ташкил мекарданд. Таваҷҷуҳи амрикоиҳо ва самимияти эрониҳо шояд аз он сабаб буд, ки он солҳо (соли 1993 ва баъдтар) авзои сиёсию иҷтимоии Тоҷикистон хеле мураккаб ва доғ буд ва онҳо мехостанд ҳақиқати ҳолро аз забони шоир, ки ба қавле забони мардум ва адолат аст, бишнаванд ва ба замми ин эрониҳо махсусан, дар ҳар тоҷике як пораи ватани худро мебинанд ва аз он ки дар кишвари дигаре ҳам ба забони форсӣ суҳбат мекунанд ва бо он шеър ҳам мегӯянд, ба ваҷд меоянду ифтихор мекунанд ва ин табиист, ки боиси муносибати самимонаашон мешавад. Дар мавриди ман ҳам шояд ҳамин тавр буд ва ба ғайр аз ин он солҳо ман шояд аввалин шоири тоҷик будам, ки онҳо рӯ ба рӯяшон медиданд.

– Бисёре аз шоиру нависандагони тоҷик дар Эрон буданд, ман, албатта, давраи баъд аз истиқлолро дар назар дорам. Шумову ман ҳам, Шумо муносибати эрониёнро ба шеъру адаби муосири тоҷик чӣ гуна мебинед?

– Хеле муштоқона ва пурмуҳаббат мебинам. Дар муддати на чандон тӯлонӣ дар Эрон нашр шудани як силсила китобҳои назму насри муосири тоҷик, асарҳои таҳқиқотӣ, дар матбуоти даврӣ ба табъ расидани асарҳои муаллифони тоҷик, таҳия ва пахш шудани филм ва барномаҳои телевизионӣ дар бораи адибони тоҷик, даъвати шоиру нависандагони мо ба маросимҳои давлатӣ ва дигар ибтикороти адабию фарҳангӣ далели бебаҳси ин мебошад. Дар ин самт фаъолияти Сафорати Ҷумҳурии Исломии Эрон дар Тоҷикистон ва Ройзании фарҳангии он ҳам хеле пурмаҳсул ба назар меояд.

Ба замми ин, ба хотир оред, ба мардуми маънирасу сухандони Эрон шеър хондан чӣ кайфияти бузург дорад, вақте ҳис мекунӣ, ки ҳар сухани ту торҳои дили онҳоро ба ҷунбиш меорад ва  пас аз ҳар байти мақбули ту садои аҳсанту мавҷи кафкӯбӣ баланд мешавад. Чунин хонандаю шунаванда доштан бахти бузургест. Савияи баланди шеър ҳам ба хонандаи соҳибзавқи он сахт вобаста аст.

– То ин вақт хеле маҷмӯаҳои шеър ва китобҳои илмиятон ба табъ расидаанд ва табиист, ки онҳо аз ҷониби танқиди адабӣ нақд ҳам шуданд, ҳамчунонки Шумо ҳам асарҳои дигаронро нақд мекардед, акнун мехоҳам бипурсам, ки ба худи Шумо танқид маъқул аст ё таъриф?

– Намедонам ба ин суоли Шумо ҷавоби ҷиддӣ диҳам ё шӯхиомез, вале ҳамин тавр ҳис мекунам, ки ба ман танқиди таърифдор маъқул аст, зеро агар танҳо танқид бошад ҳам, шояд дуруст набошад ва агар танҳо таъриф бошад ҳам, зеро, шукри Худо, ҳоло ақли ман тира нашуда, меъёрро мешиносад ва махсусан, агар таърифи зиёд бошад, дарзамон ҳис хоҳам кард, ки он зиёдаравист, яъне ба ман тааллуқ надорад ва аз он ҳеҷ ҷойи хурсандӣ нест. Масалан, дар солҳои ҳаштоди асри гузашта ман роҳбари ҳайати Рӯзҳои фарҳанги Тоҷикистон дар Олмони Федерол будам, яке аз вохӯриҳои мо дар калисо, баъд аз ибодати насрониҳо, баргузор шуд. Роҳбари калисо чун хабар ёфт, ки ман шоир ҳастам, хоҳиш кард, ки барои ҳозирин шеър хонам. Ман баҳона овардам, ки тарҷумаи олмонияшро надорам, гуфт, ки зарур нест, ба забони модариатон хонед, мехоҳем лаҳну оҳанги забони тоҷикиро шунавем. Ман розӣ шудам ва гуфтам, ки пас аз хондани шеър аз рӯйи он ҳиссиёте, ки онҳо мушоҳида хоҳанд кард, ман аз онҳо хоҳам пурсид, ки  дар бораи чӣ шеър хондам ва онҳо ба ман таассуроташонро бояд бигӯянд. Шеъри «Ба ту имшаби баҳорон, ҳама сабзу гулафшонам»-ро хондам ва аз роҳиб ба суолам ҷавоб пурсидам. Ӯ гуфт: ба ман чунин вонамуд, ки шумо дуо мехондед, ибодат мекардед. Ман ду даст бардоштаму гуфтам, таслим ҳастам, ҳеҷ кас то ҳол маро ба ин дараҷа таъриф накардааст, зеро кадом шоир орзу надорад, ки шеъраш ба дараҷаи дуо ва ниёиш нарасад... ва то имрӯз наметавонам муайян кунам, ки он ҳақ аст ё зиёдаравӣ ва агар ҳақ аст аз овардани  он хиҷил ҳастам ва агар зиёдаравист, бояд бикӯшам, ки ба он бирасам.

– Шумо воқеан ормони дили ҳар шоирро ба забон овардед ва ба Шумо барои ин суҳбат ташаккур изҳор мекунам ва биёед, ҳар ду ҳамроҳ орзу менамоем, ки шеъри ҳар шоир ба дараҷаи дуову ниёиш бирасад.

– Эй кош, Худо ин бахтро бар ҳама бидиҳад ва дар қатори дигарон ба мо ҳам!

Соли 2006